เลิกพนันไม่ได้สักที ทำไม? กลไกที่ดึงกลับไปเล่น และแผนหลังพลาด

เลิกพนันไม่ได้ ไม่ได้แปลว่าคุณอ่อนแอหรือไม่มีความตั้งใจครับ การพยายามเลิกหรือลดการเล่นซ้ำ ๆ แต่ไม่สำเร็จ ถูกเขียนไว้เป็นหนึ่งในเกณฑ์วินิจฉัยโรคติดพนันโดยตรง เหตุผลหลักมี 3 ข้อ คือ การเล่นเพื่อเอาเงินคืน ผลแบบเกือบชนะที่หลอกสมองว่าใกล้แล้ว และตัวกระตุ้นในชีวิตประจำวันที่ดึงกลับไปเล่น ข่าวดีคือทั้งหมดนี้มีวิธีรับมือ และการพลาดกลับไปเล่นไม่ได้แปลว่าต้องเริ่มจากศูนย์

หน้านี้ทีมงาน we88thai.co เขียนสำหรับคนที่ลองเลิกมาแล้วหลายครั้งและกำลังถามตัวเองว่า "ทำไมเลิกพนันไม่ได้" เราจะอธิบายกลไกจากงานวิจัยที่ตรวจสอบได้ แล้วต่อด้วยแผนหลังพลาดกลับไปเล่น ถ้าคุณยังไม่เคยเริ่มเลิกเลย แนะนำให้อ่าน คู่มือเลิกพนันฉบับเต็ม ก่อน ส่วนเครื่องมือบล็อกเว็บและตัดเส้นทางเงินอยู่ใน วิธีเลิกพนันออนไลน์ หน้านี้จะไม่ทำซ้ำเรื่องเหล่านั้น แต่จะเจาะว่าทำไมแผนเดิมถึงพัง และจะซ่อมอย่างไร

ทำไมถึงเลิกพนันไม่ได้? คำตอบสั้นจากงานวิจัย

สมาคมจิตแพทย์อเมริกัน (APA) กำหนดเกณฑ์วินิจฉัยโรคติดพนันไว้หลายข้อ โดยต้องมีอาการอย่างน้อย 4 ข้อในช่วง 1 ปีที่ผ่านมา มี 2 ข้อที่ตรงกับคำถามของหน้านี้มาก

• เมื่อเสียเงินจากการพนันแล้ว มักกลับไปเล่นอีกเพื่อเอาคืน
• พยายามควบคุม ลด หรือหยุดเล่นซ้ำ ๆ แต่ไม่สำเร็จ

แปลง่าย ๆ คือ อาการ "เลิกพนันไม่ได้สักที" เป็นส่วนหนึ่งของตัวโรคเอง ไม่ใช่ความล้มเหลวทางศีลธรรม เหมือนคนที่เป็นโรคความดันแล้วความดันขึ้น เราไม่ได้บอกว่าเขาขี้เกียจ แต่บอกว่าต้องปรับวิธีดูแล เมื่อมองแบบนี้ เป้าหมายจะเปลี่ยนจาก "ต้องอดทนให้มากกว่านี้" เป็น "ต้องเข้าใจกลไกและออกแบบชีวิตให้เล่นยากขึ้น"

อีกข้อที่ควรรู้คือ APA ระบุว่าผู้ที่มีโรคติดพนันเพียงประมาณ 1 ใน 10 คนเท่านั้นที่เข้ารับการรักษา คนส่วนใหญ่จึงพยายามเลิกเองซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยวิธีเดิม ถ้าคุณลองเองมาหลายรอบแล้ว นั่นคือสัญญาณว่าถึงเวลาเพิ่มตัวช่วย ไม่ใช่สัญญาณว่าคุณไม่มีทางเลิกได้

เล่นเพื่อเอาเงินคืน: กับดักที่ทำให้หยุดไม่ลง

การเล่นเพื่อเอาเงินคืน หรือที่งานวิจัยเรียกว่า loss-chasing คือแนวโน้มที่จะเล่นต่อหรือเล่นหนักขึ้นเพื่อให้ได้เงินที่เสียไปกลับมา งานวิจัยของ Chen และคณะ ปี 2022 ระบุว่าพฤติกรรมไล่ล่าเงินที่เสียนี้มักถูกมองว่าเป็นลักษณะสำคัญของโรคติดพนัน

ทำไมมันทำให้เลิกไม่ได้ ลองดูความคิดที่มักเกิดขึ้นในหัว

• "ถ้าหยุดตอนนี้ เงินที่เสียไปก็หายฟรี" ทำให้การหยุดรู้สึกเหมือนยอมแพ้
• "ขอได้คืนแค่ทุนแล้วจะเลิก" แต่เมื่อได้คืนจริง ความรู้สึกชนะจะดึงให้เล่นต่อ และเมื่อเสียเพิ่ม เป้าหมายทุนคืนก็ยิ่งไกลออกไป
• "รอบหน้าต้องมาแล้ว" ทั้งที่ผลแต่ละรอบไม่เกี่ยวกับรอบก่อน

วิธีตัดวงจรนี้คือยอมรับในใจว่าเงินที่เสียไปแล้วเป็น "ต้นทุนที่จ่ายไปแล้ว" ซึ่งไม่มีทางเอาคืนด้วยการเล่นต่อ เพราะเกมพนันถูกออกแบบให้เจ้ามือได้เปรียบเสมอ ยิ่งเล่นนาน ผลรวมยิ่งเอียงไปทางเจ้ามือ เมื่อเลิกคิดเรื่องเอาทุนคืน คุณจะเริ่มเห็นทางออกจริง คือการหยุดไม่ให้ยอดเสียโตขึ้นอีก แล้วค่อยจัดการหนี้สินอย่างเป็นระบบ

ทำไมเกือบชนะ (Near Miss) ถึงยิ่งอยากเล่นต่อ?

คนเล่นสล็อตคุ้นกับสัญลักษณ์ที่ขึ้นมาเฉียดแจ็กพอตแค่ช่องเดียว คนแทงบอลคุ้นกับการตกรอบสุดท้ายแค่คู่เดียว ความรู้สึก "เกือบได้แล้ว" นี้คือกลไกที่งานวิจัยศึกษามาแล้วอย่างจริงจัง

งานวิจัยของ Clark และคณะ ตีพิมพ์ในวารสาร Neuron ปี 2009 ให้ผู้เข้าร่วมเล่นเกมคล้ายสล็อตขณะสแกนสมอง ผลที่พบมี 3 ข้อสำคัญ

1. ผลแบบเกือบชนะทำให้ผู้เล่นรู้สึกไม่พอใจ แต่กลับเพิ่มความอยากเล่นต่อ
2. ผลแบบเกือบชนะกระตุ้นวงจรสมองส่วน striatum และ insula ชุดเดียวกับที่ตอบสนองเมื่อชนะเงินจริง
3. ผลต่อความอยากเล่นเกิดขึ้นเฉพาะเมื่อผู้เล่นรู้สึกว่าตัวเองเป็นคนเลือกเดิมพันเอง

พูดอีกแบบคือ ในทางคณิตศาสตร์ การเกือบชนะก็คือการแพ้ แต่ในสมองมันถูกอ่านเหมือนสัญญาณว่า "ใกล้แล้ว เล่นต่ออีกนิด" ผลนี้ช่วยอธิบายในเชิงจิตวิทยาว่าทำไมความอยากเล่นจึงไม่ใช่เรื่องนิสัยอย่างเดียว และ APA เองก็จัดการติดพนันเป็นความผิดปกติทางจิตเวชที่มีเกณฑ์วินิจฉัย วิธีใช้ความรู้นี้คือ เมื่อไหร่ที่รู้สึก "เฉียดไปนิดเดียว" ให้ตีความใหม่ทันทีว่า "นี่คือแพ้ และสมองกำลังถูกหลอก" การตั้งชื่อให้ความรู้สึกช่วยให้มีช่องว่างพอจะหยุด

ภาพลวงว่าควบคุมได้: ทำไมคนเชื่อสูตร

ข้อ 3 ของงานวิจัยข้างบนน่าสนใจมาก ผลของการเกือบชนะจะแรงเมื่อผู้เล่นรู้สึกว่าตัวเองควบคุมการเดิมพัน นี่อธิบายว่าทำไมคนที่ติดพนันจำนวนมากถึงเชื่อสูตร เชื่อการอ่านเค้าไพ่ หรือเชื่อว่าตัวเองวิเคราะห์บอลเก่งพอจะชนะในระยะยาว

ความรู้สึกว่า "ฉันมีระบบ" ทำให้การเลิกยากขึ้น 2 ทาง ทางแรกคือการแพ้ถูกโทษว่า "ใช้สูตรผิดจังหวะ" แทนที่จะยอมรับว่าเกมได้เปรียบเรา ทางที่สองคือทำให้รู้สึกว่าการเล่นต่อคือการ "แก้มือ" ไม่ใช่การเสี่ยงเพิ่ม ถ้าคุณยังเก็บกลุ่มสูตรหรือกลุ่ม LINE วิเคราะห์ไว้ ลองออกจากกลุ่มเหล่านั้นก่อน เพราะมันป้อนภาพลวงนี้ให้ทุกวัน

ตัวกระตุ้นภายในและภายนอก: อะไรดึงคุณกลับไปเล่น

ข้อมูลทางคลินิกจาก PsychDB ระบุว่าการเล่นพนันอาจเพิ่มขึ้นในช่วงที่เครียดหนัก ช่วงที่มีภาวะซึมเศร้า หรือช่วงที่ใช้หรือหยุดใช้สารเสพติด ส่วนกรมสุขภาพจิตแนะนำให้ผู้ที่ต้องการเลิกพนันสำรวจและวิเคราะห์ ตัวกระตุ้นภายใน คือความคิดและอารมณ์ที่ทำให้อยากเล่น

เราแบ่งตัวกระตุ้นออกเป็น 2 กลุ่มเพื่อให้สังเกตง่าย

ตัวกระตุ้นของแต่ละคนไม่เหมือนกัน คนหนึ่งเล่นเพราะเครียดเรื่องงาน อีกคนเล่นเพราะเบื่อตอนดึก ถ้าแผนเลิกของคุณไม่ได้ออกแบบมาให้ตรงกับตัวกระตุ้นของตัวเอง แผนนั้นจะพังซ้ำที่จุดเดิม

เลิกพนันไม่ได้สักที แปลว่าไม่มีทางหายใช่ไหม?

ไม่ใช่ครับ และตัวเลขช่วยให้มองเรื่องนี้ตามจริงได้ งานศึกษาติดตามผล 5 ปีที่ตีพิมพ์ใน PMC (Grall-Bronnec และคณะ ปี 2021) ติดตามผู้เล่นที่เคยหายจากโรคติดพนันแล้ว 87 คน พบว่า 38 คน หรือ 43.7% กลับมาเป็นซ้ำอย่างน้อย 1 ครั้ง และการกลับมาเป็นซ้ำเกิดขึ้นเฉลี่ยราว 1.39 ปีหลังหายครั้งแรก

ตัวเลขนี้บอกเรา 2 อย่าง อย่างแรก การพลาดกลับไปเล่นเกิดขึ้นบ่อยมาก เกือบครึ่งหนึ่งของคนที่เคยหายแล้ว คุณจึงไม่ได้แย่กว่าคนอื่น อย่างที่สอง ความเสี่ยงยังอยู่แม้ผ่านไปเกิน 1 ปี แผนป้องกันจึงต้องเป็นของระยะยาว ไม่ใช่แค่ช่วงแรก

การพลาดครั้งเดียวไม่ได้ลบทุกวันที่คุณทำได้มาก่อน แต่เป็นข้อมูลว่าแผนต้องปรับตรงไหน ส่วนเกณฑ์ระยะการหาย 3 เดือนและ 12 เดือนทางการแพทย์ และชีวิตหลังเลิกได้ระยะยาว อ่านต่อได้ที่ ชีวิตหลังเลิกการพนัน

พลาดกลับไปเล่นแล้ว ต้องทำอะไรใน 24 ชั่วโมงแรก?

ช่วงหลังพลาดคือช่วงอันตรายที่สุด เพราะความรู้สึกผิดผสมกับความอยากเอาเงินคืน ทำให้หลายคนคิดว่า "เสียไปแล้ว เล่นต่อให้สุดไปเลย" ใช้ลำดับนี้แทน

1. หยุดทันที ไม่ไล่เอาคืน ยอดที่เสียในรอบนี้คือราคาของการพลาด อย่าให้มันโตขึ้นอีก
2. ปิดทางเข้าที่เพิ่งใช้ ลบแอป ออกจากระบบ ล็อกวงเงินโอนในแอปธนาคารให้ต่ำลง ถ้าเคยตั้งเครื่องมือบล็อกไว้แล้วถูกปิด ให้เปิดกลับ
3. บอกคนที่ไว้ใจ 1 คน ภายในวันเดียวกัน การปิดบังคือสิ่งที่ทำให้การพลาดครั้งเดียวกลายเป็นการกลับไปติดเต็มตัว
4. จดยอดที่เสียและหนี้ที่เพิ่ม เพื่อเห็นภาพจริง ไม่ใช่เพื่อหาทางเอาคืน
5. นอนและกินให้พอ ร่างกายที่อ่อนล้าและความเครียดคือตัวกระตุ้นรอบถัดไป
6. ถ้ารู้สึกสิ้นหวังหรือคิดทำร้ายตัวเอง โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ทันที

วิเคราะห์การพลาดครั้งนี้ เพื่อไม่ให้พลาดซ้ำที่เดิม

หลังผ่าน 24 ชั่วโมงแรกและใจเย็นลงแล้ว ให้ใช้การพลาดเป็นข้อมูล ตอบคำถาม 5 ข้อนี้ลงกระดาษ

1. ก่อนเล่น 1-2 ชั่วโมง ฉันรู้สึกอย่างไร (ตัวกระตุ้นภายใน)
2. ตอนนั้นอยู่ที่ไหน กับใคร มีเงินในมือเท่าไร (ตัวกระตุ้นภายนอก)
3. ความคิดแรกที่อนุญาตให้ตัวเองเล่นคืออะไร เช่น "แค่ครั้งเดียว" หรือ "ขอคืนทุน"
4. จุดไหนที่ฉันยังหยุดได้ แต่ไม่ได้หยุด
5. ครั้งหน้าถ้าเจอสถานการณ์เดียวกัน จะทำอะไรแทน และใครช่วยได้

คำตอบเหล่านี้คือหัวใจของการป้องกันการกลับไปเล่น และสอดคล้องกับ CBT ซึ่งตามการวิเคราะห์อภิมานปี 2023 ในหัวข้อถัดไป มักประกอบด้วยการระบุตัวกระตุ้นและผลที่ตามมาของการเล่นพนัน ทบทวน แรงจูงใจในการเลิกเล่น ของตัวเองไปพร้อมกัน เช่น เขียนว่าการเลิกจะช่วยเรื่องหนี้ ครอบครัว หรือสุขภาพใจอย่างไร แล้วเก็บไว้ในมือถือ เปิดอ่านทุกครั้งที่อยากเล่น ถ้าคนในบ้านอยากช่วยคุณในช่วงนี้ ให้เขาอ่าน คู่มือสำหรับครอบครัว เพื่อจะได้ช่วยโดยไม่ทะเลาะกัน

การบำบัดรักษาด้วย CBT ช่วยคนที่เลิกพนันไม่ได้แค่ไหน?

การบำบัดความคิดและพฤติกรรม หรือ CBT เป็นแนวทางที่มีงานวิจัยรองรับมาก การวิเคราะห์อภิมานปี 2023 ที่ตีพิมพ์ใน PMC พบว่า CBT ลดความรุนแรงของอาการได้ชัดเมื่อจบการรักษา แต่ผลในการติดตามระยะยาวไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ จึงต้องมีแผนป้องกันการกลับไปเล่นต่อเนื่องหลังจบการรักษาด้วย ไม่ใช่รักษาครบแล้วถือว่าจบ รายละเอียดผลการบำบัดระยะยาวอ่านเพิ่มได้ที่ ชีวิตหลังเลิกการพนัน

เมื่อไหร่ควรพบจิตแพทย์ และติดต่อใครได้บ้าง?

ถ้ามีข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เราแนะนำให้ขอความช่วยเหลือจากมืออาชีพแทนการพยายามคนเดียว

• พยายามเลิกเองมาแล้วหลายครั้งแต่กลับไปเล่นทุกครั้ง
• หนี้สินจากการพนันเกินกว่าจะจัดการเองได้ หรือเริ่มกู้นอกระบบ
• มีความเครียดหนัก นอนไม่หลับต่อเนื่อง หรือมีอาการซึมเศร้า
• มีความคิดอยากทำร้ายตัวเอง (ข้อนี้ให้ติดต่อทันที)
• ใช้แอลกอฮอล์หรือสารเสพติดร่วมกับการเล่นพนัน

ช่องทางที่ตรวจสอบแล้วคือ สายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิต ให้คำปรึกษาฟรีตลอด 24 ชั่วโมงสำหรับผู้มีปัญหาการพนันและครอบครัว และช่วยแนะนำสถานที่บำบัดรักษาได้ นอกจากนี้กรมสุขภาพจิตยังมีเพจ "สายด่วนสุขภาพจิต 1323 - เลิกพนัน" สำหรับปรึกษาออนไลน์ ปัญหานี้ไม่ได้เล็กอย่างที่หลายคนคิด ศูนย์ศึกษาปัญหาการพนันพบว่าผู้เล่นพนันออนไลน์ในไทยเพิ่มจากราว 800,000 คนในปี 2562 เป็น 1,950,000 คนในปี 2564 ตามที่ Thai PBS รายงาน คุณจึงไม่ได้เจอเรื่องนี้อยู่คนเดียว ถ้าอยากเช็กระดับอาการติดพนันของตัวเองก่อนไปพบแพทย์ ใช้แบบเช็กในหน้า อาการติดพนัน ได้

เว็บนี้เป็นเว็บข้อมูลสำหรับผู้ใหญ่ 18+ และไม่สนับสนุนการเล่นพนันเพื่อหารายได้

คำถามที่พบบ่อย

แหล่งอ้างอิง

• What is Gambling Disorder? - American Psychiatric Association
• Gambling near-misses enhance motivation to gamble and recruit win-related brain circuitry (Clark et al., Neuron 2009)
• Loss-chasing in gambling (Chen et al., 2022) - PMC
• Gambling Disorder - PsychDB
• Relapse in gambling disorder: 5-year follow-up (Grall-Bronnec et al., 2021) - PMC
• Cognitive-behavioural therapies for gambling disorder: meta-analysis (2023) - PMC
• กรมสุขภาพจิตแนะหลัก 3 ข้อ เลิกเล่นพนัน สายด่วน 1323 - MGR Online
• กรมสุขภาพจิต เปิดสายด่วน-เฟซบุ๊ก รับปรึกษาปัญหาพนัน - Thai PBS
• ผู้เล่นพนันออนไลน์เพิ่มเป็น 1.95 ล้านคน - Thai PBS

อ่านต่อในหมวดนี้